Ergens in juli sprak acteur Liam Neeson met ernstige stem in een promotievideo: “Er is nu een comedy die u nodig heeft.” Achter hem flitsten beelden van oude publieksfavorieten — Norbit, Tommy Boy, Nacho Libre. De boodschap was verpakt als grap: ga weer naar een komedie in de bioscoop. Niet uit nostalgie, maar uit plichtsbesef.
De ironie was dat Neeson zijn eigen film aanprees, een remake van de absurdistische klassieker The Naked Gun. Toch raakte hij een gevoelige snaar. In 1988 waren komische films veruit de best bezochte films van het jaar — van Coming to America tot Big. Tegenwoordig moet je in zo’n lijst met best bezochte films zoeken naar één echte komedie. De lach is van het witte doek verdwenen, weggedrukt door superhelden, franchises en digitale spektakels.
De verschuiving naar het scherm thuis
De komedie is niet verdwenen, ze is verplaatst. Naar streamingdiensten, YouTube, TikTok. Adam Sandler tekende bij Netflix, jonge komieken maken hun eigen specials. Humor is overal, het wordt alleen niet meer gedeeld. De lach is verworden tot achtergrondgeluid — iets wat je hoort terwijl je door je telefoon scrollt.
De romantische komedie werd algoritmisch: Hallmark-achtig, met acteurs die je kent van televisie, opgenomen in interieurs die eruitzien zoals ze waarschijnlijk ruiken, namelijk naar luchtverfrisser. Wat ooit een gezamenlijke ervaring was, is nu een vorm van multitasking.
Daarmee is ook de taal van de komedie veranderd. Films zijn vlakker geworden, visueel eenvoudiger, gevuld met woordgrappen die geen aandacht vragen. De kijker hoeft niet meer op te letten. Lachen is geautomatiseerd.
Dit zijn de 25 beste films aller tijden.
De waarde van gedeelde aandacht
Wie toch nog een komedie in de zaal ziet, merkt hoe anders dat voelt. Tijdens The Naked Gun — de nieuwe versie — reageerde het publiek collectief op een bijna verstopte grap op de achtergrond. Eén iemand lachte, en de rest begon te zoeken wat hij had gezien. Even werd het scherm een gezelschapsspel. Lachen werd weer interactie, aandacht, medeplichtigheid. Thuis had je waarschijnlijk niet eens geweten dat er wat te lachen viel. In de zaal werkt het anders: iemand begint, iemand volgt, en opeens lacht iedereen — niet om de grap zelf, maar om het moment van gezamenlijke herkenning.
Daar ligt de kern van de komedie, en misschien ook haar verdwijning. Humor is bij uitstek sociaal. Het vraagt een echo, een medelach, kortom: een publiek. Als de komedie naar de huiskamer verhuist, sterft ze niet aan gebrek aan grappen, maar aan gebrek aan publiek.
In de zaal werkt het anders: iemand begint, iemand volgt, en opeens lacht iedereen — niet om de grap zelf, maar om het moment van gezamenlijke herkenning
Waarom het nog uitmaakt
De logica van Hollywood is helder: mensen komen alleen nog voor spektakel. Een blockbuster overkomt je (als kijker); bij komedies werkt het precies andersom. Die ontstaan dóór het publiek. In de bioscoop gebeurt humor. De lach is niet iets wat de film oplevert, maar wat wij met elkaar produceren.
Daarom is Liam Neesons quasi-dramatische oproep — “Koop dat kaartje, red de komedie” — minder ironisch dan hij lijkt. Wie tegenwoordig een komedie in de bioscoop bekijkt, doet meer dan een kaartje kopen: hij redt een ritueel. Het ritueel van samen lachen, in het donker, zonder notificaties, zonder pauzeknop. Lachen als de meest menselijke vorm van samenzijn.
